Tarım Ürünleri ve Gıda Sanayi

2050 itibariyle dünya nüfusunun 9,7 milyara ulaşması beklenmektedir. Nüfustaki artış ile yükseleceği öngörülen talebin, tarım sektöründeki eğilimleri de şekillendirmesi beklenmektedir. Dünya popülasyonundaki bu artış üretkenlik seviyesindeki artışı zorunlu kılacaktır. 2050’de 9,7 milyar nüfusun gıda ihtiyacını karşılayabilmek için, küresel tarımsal üretimin (kalori bazında) 2011 seviyesine kıyasla yaklaşık %47 artması gerekmektedir. 

Günümüzde dünya nüfusunun yaklaşık %58’i kentlerde yaşarken, 2050 yılına kadar şehirleşme oranının artarak, insanların yaklaşık %67’sinin kentlerde yaşayacağı öngörülmektedir. Kentlerdeki nüfus artışı ile birlikte oluşacak mega şehirlerin (10 milyon üzeri nüfusa sahip) sayısı da artacaktır.

Talep tarafının artışının yanında arz tarafı da su kısıtı, arazi bozunumu ve girdi maliyetlerindeki oynaklık nedeniyle sıkıntılar yaşamaktadır. Küresel ölçekte, su yönetiminde köklü bir dönüşüm olmazsa 2030’a doğru tatlı su arzı ile talep arasında yaklaşık %40’lık bir açık oluşabileceği vurgulanmaktadır. Dünya Bankası’nın değerlendirmesine göre, tarımda girdi maliyetleri (özellikle enerji ve gübre) kritik bir risk olmaya devam etmekte; gübre fiyatlarının 2025’te %18 artmış olması ve jeopolitik gerilimlerin enerji piyasalarında yeniden oynaklık yaratma ihtimali, üreticilerin kârlılığı üzerinde baskı oluşturabilmektedir. Nitekim 2026 yılı Şubat ayı itibariyle Orta Doğu’da artan jeopolitik gerilimler, gübre ham maddesi olan ve küresel ihracatının 1/3’ü Körfez Bölgesi’nden sağlanan üre fiyatlarında büyük yükselişi beraberinde getirmiş, ham petrol ve doğal gazı takiben en yüksek fiyat şokunun gözlemlendiği emtia grubu olmuştur.  

Arazi tarafında ise güncel küresel değerlendirmeler, kara alanlarının %40’ına kadarının bozunuma uğramış olabileceğine işaret etmekte; bu durum üretkenliği azaltarak restorasyon ve sürdürülebilir arazi yönetimi ihtiyacını daha da artırmaktadır. Bunlara ek olarak, iklim kaynaklı kuraklık ve aşırı hava olaylarının giderek şiddetlenmesi, tarımda hem uyum yatırımlarını hem de operasyonel maliyetleri artırarak üreticiler üzerinde kalıcı bir mali baskı oluşturmaktadır. 

Gerek nüfus gerekse de kentleşme seviyesindeki bu artış, tarım ürünlerinin arzını önemli ölçüde etkileyecektir. Artan maliyetler ile birlikte bu talebin karşılanabilmesi, verimlilik ihtiyacını vurgulamaktadır.  

Tarımda sürdürülebilir büyüme; birçok az gelişmiş ülke için yoksulluktan çıkış, refah artışı ve insani gelişme için en belirleyici faktör olacaktır. Büyüme ve refah artışını uzun vadede mümkün kılan ise verimlilik artışlarıdır. Verimlilik sayesinde artan katma değer, yüksek kârlılık olarak sermayedarlara, yüksek ücretler olarak çalışanlara ve düşük fiyatlar olarak tüketicilere geri dönmektedir.   

Türkiye’de kentleşme oranı 1950’lerden bu yana artmaktadır; 2025 yılında il ve ilçe merkezlerinde yaşayanların oranı %93,6 olarak ölçülmüştür. Türkiye’de toplam nüfusun ise 2050’ye kadar %9,8 artış ile 93 milyonu aşacağı beklenmektedir. 

İklim değişikliği; yağış rejiminde değişiklikler, fırtına, sel gibi doğal afetler veya kuraklık gibi birçok doğa olayını tetiklemektedir. Bu olumsuz etkiler tarımda verimlilik ve güven üzerinde önemli bir tehdit oluşturmaktadır. Örneğin, polen taşıyıcılarının eksikliği sebebiyle verimdeki azalış gıdaya güveni de etkilemektedir.  

İklim değişikliğinin, emtia ürünlerdeki ani fiyat artışı riskine sebep olmasının yanı sıra piyasada da dalgalanma yaratması beklenmektedir. Gerçekleştirilen projeksiyonlara göre dünyadaki mevcut sıcaklığın daha da artması beklenmekte ve yağışlarda genel bir azalış trendi öngörülmektedir. Bu iki faktör üretimdeki verimliliği önemli ölçüde kısıtlamaktadır. İklim değişikliğinden en çok etkilenmesi beklenen coğrafya ise Ekvator kuşağı ülkeleridir.  

Paris Anlaşması, küresel ortalama sıcaklık artışını sanayi öncesi döneme göre 2°C’nin oldukça altında tutmayı ve artışı 1,5°C ile sınırlamak için çabaları sürdürmeyi hedeflemektedir. Buna karşın güncel değerlendirmeler, yalnızca mevcut politikaların devam etmesi halinde yüzyıl sonunda ısınmanın yaklaşık 3,1°C seviyesine ulaşabileceğini; ülkelerin iklim taahhütlerini tam olarak hayata geçirmesi durumunda ise ısınmanın yaklaşık 2,6°C düzeyinde kalabileceğini göstermektedir. Talep artışıyla birlikte su tarafındaki baskı da büyümekte; 2030’a doğru küresel su talebinin mevcut güvenilir su arzını yaklaşık %40 aşabileceği birçok güncel çalışmada vurgulanmaktadır. İklim değişikliği, bazı ürünlerde ve bölgelerde tarıma elverişli alanların niteliğini ve üretime uygunluğunu zayıflatmaktadır. Nitekim Gıda ve Tarım Örgütü’nün (FAO) 2025 verilerine göre; buğday, kahve, fasulye ve manyok gibi bazı temel ürünlerde en uygun yetiştirme alanlarının yüzyıl sonuna kadar yarısına kadarının kaybedilebileceğine işaret etmektedir. Bu tür uygunluk kayıpları, su stresi ve kuraklık baskısıyla birleştiğinde üretim kapasitesini daraltarak gıda arzında sıkışma yaratabilir ve gıda ile su arzında bölgesel dengesizlik riskini artırabilir. 

Ülkemizin %65’ini içeren kurak ve yarı kurak alanların sürdürülebilir yönetimi, sürdürülebilir arazi kullanımı, arazi bozulumunun önlenmesi ve iklim değişikliğine uyum sağlanması için Ar-Ge projeleri yapılmaktadır. Bu projelerden bazıları kuraklık ve ekstrem şartlara dayanıklı türlerin tespiti ve adaptasyonu projesi, yarı kurak yetiştirme ortamında farklı toprak işleme metotlarında toprak nemi izlenmesi projesi, yarı kurak iklim bölgesinde farklı sulama seviyelerinde, iki biyogübre ve mikorizanın bazı gelir getirici türler üzerine etkisinin belirlenmesi projesidir. 

İndirim mağazaların hızlı büyümesi market markalı ürünlerin sektördeki payını artırmaktadır. Global gıda perakendecileri içerisinde üst sıralamalara çıkan indirim marketleri; yüksek satın alma hacimleri, pazarlık kabiliyetleri ve fiyat avantajı gibi etmenler sayesinde diğer perakendecilere kıyasen daha hızlı büyümektedir. Bu durum da bu kanalın ürün portföyünün önemli kısmını oluşturan market markalı ürünlere olan talebi artırmaktadır.   

Tüketici odaklı stratejilerin yaygınlaştığı günümüzde tüketicilerin market markalı ürünlere yönelik algıları değişmektedir. Deloitte’un 2025 yılında yayınladığı Tüketici Sinyalleri anketinin sonuçlarına göre, değer odaklı tüketicilerin %59’u market markalı ürünlere yöneldiğini belirtmektedir. Her geçen gün önemini artıran bu kategori ürünleri ile ilgili olarak tüketicilere tercih etme sebepleri sorulmuştur. Küresel ölçekte yapılan güncel bir tüketici araştırmasında ise katılımcıların %69’u market markalı ürünlerin iyi bir değer sunduğunu, %68’i bu ürünleri markalı ürünlere iyi bir alternatif olarak gördüğünü ifade etmektedir. Ayrıca katılımcıların %53’ü daha fazla market markalı ürün satın aldığını, %60’ı ise ürün çeşitliliği artarsa market markalı ürünleri daha da fazla alacağını belirtmektedir.  

Market markalı ürünlerin yükselişinde bir diğer önemli etmen ise “Premium” ürün pazarının da büyümesidir. Tüketicilerin birçoğu alışveriş kararlarını kategori bazında yapmaktadır. Bu durum da şirketleri kategori bazında uzmanlaşmaya zorlamaktadır. Birçok kategoride ise market markalı ürünler premium ürünlere karşı bir alternatif haline gelmektedir.    

Türkiye’de de market markalı ürünlerin ağırlığı, satışı indirim marketlerinin yaygınlaşmaları ile artmaktadır. Deloitte’un Perakendenin Küresel Güçleri 2025 raporuna göre, dünyanın en büyük 250 perakendecisi listesinde Türkiye’den 3 perakendeci yer almaktadır. Bu şirketlerin tamamı market niteliğindedir ve bunların 2’si indirim marketi olarak geçmektedir. Aynı rapordaki en hızlı büyüyen perakendeciler analizinde ise, 5 yıllık büyüme bazında hazırlanan “En Hızlı Büyüyen 20 Perakendeci” listesinde 3 Türk perakendeci de ilk 5 sırada yer almaktadır. 

Dünya genelinde artan sağlıklı beslenme trendi ile bu trende yönelik paketli gıda ürünlerinin hem ciro hem de tonaj bazında yüksek oranda büyümesi beklenmektedir. Sağlıklı yaşam odaklı gıdalar sektörü incelendiğinde 2024 yılında yaklaşık 1 trilyon dolarlık bir sektör iken 2030 yılına kadar yıllık ortalama %7,8’lik bir bileşik büyüme oranı ile 1,6 trilyon dolara yükselmesi beklenmektedir. Sağlıklı ürünler kategorisi; tuz, şeker oranları düşürülmüş yağ, laktoz, glüten gibi besinlerden arındırılmış ürün gruplarını, organik ürünleri, yüksek lifli ve proteinli ürünleri kapsamaktadır.    

Bir diğer önemli başlık ise helal besinlerdir. Hızlı bir şekilde büyümesini sürdürmekte olan helal gıda sektörü, küresel düzeyde sadece Müslüman topluluklar tarafından değil aynı zamanda diğer toplumlar arasında da hızla yayılmaktadır. Buna başlıca örnek ülkeler Çin, ABD ve Brezilya’dır. Bugün yaklaşık 1,9 milyar olan Müslüman nüfusun, 2030 yılına kadar 2,2 milyara ulaşacağı öngörülmektedir. Küresel helal gıda sektörünün yaklaşık 2,7 trilyon dolarlık bir sektör olduğu günümüzde bu büyüklüğün yıllık ortalama %8,9 artışla 2033’e kadar 5,9 trilyon doları aşacağı öngörülmektedir.  

Helal gıda gibi “Kosher” ürünler de küresel helal ürünler pazarında önemli bir yer tutmaktadır. Kosher gibi Musevi toplulukların beslenme etiklerine uygun biçimde üretilmiş ürünler yine farklı din ve kültürden birçok insan tarafından tüketilmektedir. Toplulukların dini ve sosyal endişeleri, şirketlerin ürün reçetelerinde değişim yapmasına olanak tanımakta ve ülkeye uygun çözümler geliştirilmesinin önünü açmaktadır. Helal gıda üretimi, bu alanda potansiyeli yüksek olan Türkiye için önemli fırsatlar sunmaktadır. Bu fırsatın değerlendirilmesi adına Türkiye’de 2017 yılında Helal Akreditasyon Kurumu kurulmuştur.